Thứ năm,  22/02/2024

Nỗi đau trầm dưới giếng vàng

Kỳ 2: Hậu khai thác vàng, bài học nào còn nóng hổi

LSO-Cho tới hôm nay, chuyện xôn xao về 3 nạn nhân tử vong do sập giếng vàng tại núi Keng Ích xã Bắc Sơn huyện Bắc Sơn đã tạm lắng xuống. Nhưng dư luận xã hội lại nổi lên nhiều câu hỏi, liệu còn bao nhiêu điểm khai thác vàng trái phép theo kiểu “thổ phỉ” như thế tồn tại. Đâu là bài học cho việc đào đãi vàng bừa bãi. Và đấy có phải bài học cảnh tỉnh cho những người khai thác vàng không phép?

Đường vào giếng vàng bị rào kín, để tránh sự giám sát của cộng đồng

Những bài học chưa có trong giáo trình

Trở lại việc sập giếng khai thác vàng ngày 12/1/2013 tại núi Keng Ích thuộc Lân Hoài giáp ranh giữa xã Hữu Vĩnh và xã Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn. Người đầu tiên chúng tôi gặp sau vụ tai nạn là nạn nhân Dương Hữu Truyền. Sinh năm 1976 nhưng Truyền như già hơn tuổi. Chân còn tập tễnh do bị thương trong khi sập giếng vàng. Giọng nói run rẩy, lí nhí vì còn bàng hoàng với tai nạn quá bất ngờ: “Em không ngờ mọi việc diễn ra nhanh thế, cho đến giờ em mới nhớ dần mọi việc diễn ra. Giá như em cẩn thận hơn… mà giá như chúng em đừng đi khai thác vàng…”. Nói rồi nước mắt Truyền ứa ra, hình như người đàn ông khóc bao giờ cũng thương cảm hơn.

Theo thông tin chúng tôi biết từ những người dân, huyện Bắc Sơn không chỉ có riêng một khu vực khai thác vàng mà nằm rải rác trong toàn huyện. Nổi tiếng nhất là khu Lân Khuyến, Lân Hoài xã Bắc Sơn, có thời điểm tại đây dân khai thác vàng đào đến hàng chục giếng. Cũng không phải đây là vụ tai nạn đầu tiên mà trước đó ngay tại Lân Khuyến đã có hai anh em ruột mất do sập hầm vàng. Các cơ quan truyền thông đại chúng đã cảnh báo nhiều lần. Thế nhưng những cảnh báo ấy chưa được quan tâm đúng mức từ các cấp chính quyền, và những cái chết được báo trước ấy chưa đủ sức răn đe. Hơn thế, sức hấp dẫn của sự đồn đoán về vàng làm dân nhiều nơi đổ về như những con thiêu thân. Theo Đại tá Thiều Công Tĩnh, Trưởng Công an huyện Bắc Sơn, lực lượng công an đã có những cảnh báo, thậm chí đã răn đe nhưng có lẽ do ham muốn đổi đời đã khiến dân khai thác vàng bất chấp tất cả.

Khai thác vàng làm thiên nhiên bị tàn phá

Trở lại Lân Hoài, quan sát những đồ khai thác chúng tôi thấy việc khai thác dưới giếng hoàn toàn thủ công. Từng vỉa đá chông chênh không có bất kỳ cột trụ nào. Phía trên các giếng, từng núi đá đang chờ ập xuống. Khi khai thác họ chặt phá cây rừng làm từng mảng núi lở loét quằn quại dưới sức nặng của máy khoan, máy đào và dàn sàng tuyển nặng đến cả tấn. Trước sức nặng của máy móc, sự tàn phá của con người thì sự nổi giận của thiên nhiên chỉ còn là vấn đề thời gian. Có lẽ sâu sắc nhất với vụ sập giếng vàng là cần thắt chặt hơn nữa sự quản lý từ cơ sở. Các cơ quan quản lý chuyên ngành cần sâu sát hơn nữa và hơn thế nữa là khai thác dù dưới bất kỳ hình thức nào cũng cần chú ý đến an toàn. Theo chúng tôi quan sát và ý kiến những người dân thôn Trí Yên, tại khu đất nhà ông Dương Đức Khôi nơi giếng vàng sập, ông đã rào chắc chắn xung quanh để chăn nuôi và tránh sự kiểm soát của chính quyền. Chúng tôi những người viết bài này cũng phải khó khăn lắm mới chui lọt qua hàng rào ken dầy như búi tre, đầy gai để tiếp cận được giếng vàng. Như thế thêm một bài học nữa ở đây là thiếu sự giám sát của cộng đồng để cảnh báo. Mà khi đã mất đi việc giám sát cộng đồng ở cơ sở thì sẽ có những việc còn nguy hại hơn.

Bài học nào cho các cơ quan quản lý

Mặc dù không muốn nhưng chúng tôi khi viết bài này cũng phải mạnh dạn nêu ra, đây chính là kẽ hở của các cấp chính quyền. Trước tiên là chính quyền cơ sở. Ở nơi xảy ra tai nạn chỉ cách trung tâm xã tầm 3 km, thế nhưng việc khai thác đã diễn ra quá lâu mà xã chưa để ý. Với người dân ở đây họ vẫn coi thế là việc bình thường. Thậm chí có người khi thấy tập kết máy móc họ cho rằng chắc của công ty nào đó chính quy lắm, mang tính nhà nước mới có máy to thế. Sự chủ quan ấy không những không mang lại lợi ích cho cộng đồng mà còn làm nhụt đi sự cảnh giác của nhiều người.

Theo anh Dương Văn Đôn, Bí thư xã Bắc Sơn, xã cũng đã nhắc nhiều lần, thậm chí đang định cầm quyết định đình chỉ xuống thế nhưng chắc là do tình cảm nên chưa kiên quyết, cuối năm nhiều việc nên chưa sát sao. Trao đổi với chúng tôi anh Nguyễn Đắc Thủy, Phó Giám đốc Sở Công thương khẳng định, khai thác mỏ vàng chỉ Thủ tướng Chính phủ mới đủ thẩm quyền cấp phép. Những mỏ vàng sa khoáng khai thác kiểu nhỏ lẻ chắc chắn là mỏ dạng “thổ phỉ”, các cấp chính quyền đều có quyền kiểm tra dưới nhiều hình thức, khi chưa đủ điều kiện phải đình chỉ ngay. Thế nhưng điều đáng tiếc ở đây là chưa có điểm khai thác nào bị đình chỉ trước khi tai nạn xảy ra.

Phóng viên Báo Lạng Sơn xem xét thiết bị khai thác vàng

Theo chúng tôi biết, Bắc Sơn chỉ là một điểm khai thác vàng trái phép. Cùng Bắc Sơn còn có Hữu Kiên, Mẫu Sơn (Lộc Bình) Tân Văn (Bình Gia), khai thác vàng trên sông Văn Mịch, Kỳ Cùng…Nếu không có kiểm soát từ cơ sở thì vấn đề tai nạn sẽ luôn rình rập và xảy ra bất kỳ lúc nào. Những gì đã xảy ra ở Bắc Sơn sẽ là bài học chung cho nạn khai thác vàng bừa bãi. Khi viết những dòng cuối này, tôi cứ ám ảnh bởi nhìn thấy bên thành giếng còn dính vết máu của nạn nhân ai đó đã kịp viết nguệch ngoạc mấy chữ “vàng ơi, giá như”. Xin đừng để phải nhắc lại bài học có hai chữ “giá như” vì khi lấy hai chữ ấy làm bài học sẽ đầy nuối tiếc và xót xa!

Kỳ 1: Vẽ lại giấc mơ vàng

Đông Bắc- Bùi Dũng