Thứ hai,  20/09/2021

Nuôi tôm thích ứng với sự biến đổi khí hậu

Sự biến đổi khí hậu, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không chỉ ảnh hưởng đến vựa lúa của cả nước mà còn ảnh hưởng đến nguồn cung cấp nguyên liệu lớn nhất về thủy hải sản, nhất là tôm nguyên liệu xuất khẩu. ĐBSCL có mô hình nuôi tôm theo hệ sinh thái ngập mặn ở các tỉnh như: Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh... Trong quý I năm 2010, giá trị xuất khẩu tôm đạt 771 triệu USD, tăng 3,02% so với cùng kỳ, chủ yếu nguồn tôm nguyên liệu từ các tỉnh ĐBSCL.Diện tích nuôi tôm tăng, nguy cơ ảnh hưởng càng lớnĐã có một thời, nông dân các vùng ven biển ĐBSCL phá rừng ngập mặn để nuôi tôm. Do giá trị tôm ngày càng tăng, nông dân không dừng lại việc phá rừng mà phá luôn cả ruộng lúa để nuôi tôm. Trong những năm 1980 - 2000, hàng chục nghìn ha rừng ngập mặn bị chuyển sang nuôi tôm. Hàng trăm nghìn ha đất trồng lúa ở các tỉnh này cũng chuyển sang nuôi tôm. Trong đó, tỉnh Cà Mau từ 90.000 ha đất nuôi tôm đã tăng lên 264.000 ha nuôi...

Sự biến đổi khí hậu, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không chỉ ảnh hưởng đến vựa lúa của cả nước mà còn ảnh hưởng đến nguồn cung cấp nguyên liệu lớn nhất về thủy hải sản, nhất là tôm nguyên liệu xuất khẩu. ĐBSCL có mô hình nuôi tôm theo hệ sinh thái ngập mặn ở các tỉnh như: Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh… Trong quý I năm 2010, giá trị xuất khẩu tôm đạt 771 triệu USD, tăng 3,02% so với cùng kỳ, chủ yếu nguồn tôm nguyên liệu từ các tỉnh ĐBSCL.

Diện tích nuôi tôm tăng, nguy cơ ảnh hưởng càng lớn

Đã có một thời, nông dân các vùng ven biển ĐBSCL phá rừng ngập mặn để nuôi tôm. Do giá trị tôm ngày càng tăng, nông dân không dừng lại việc phá rừng mà phá luôn cả ruộng lúa để nuôi tôm. Trong những năm 1980 – 2000, hàng chục nghìn ha rừng ngập mặn bị chuyển sang nuôi tôm. Hàng trăm nghìn ha đất trồng lúa ở các tỉnh này cũng chuyển sang nuôi tôm. Trong đó, tỉnh Cà Mau từ 90.000 ha đất nuôi tôm đã tăng lên 264.000 ha nuôi tôm vào năm 2009. Diện tích trồng lúa của tỉnh chỉ còn lại vài chục nghìn ha chủ yếu ở huyện Thới Bình, Trần Văn Thời và U Minh. Tỉnh Bạc Liêu từ 20.000 ha tôm tăng lên 124.000 ha. Các tỉnh Kiên Giang, Sóc Trăng, Trà Vinh, phần lớn diện tích trồng lúa, đất rừng các huyện ven biển cũng chuyển sang nuôi tôm với mô hình quảng canh cải tiến hoặc thâm canh (nuôi công nghiệp). Theo thống kê, diện tích nuôi tôm công nghiệp và bán công nghiệp các tỉnh ven biển tây sông Hậu (Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang, Sóc Trăng đã tăng lên 507.155 ha, chủ yếu từ đất rừng ngập mặn ven biển và đất trồng lúa chuyển sang.

Mô hình nuôi tôm phổ biến là chuyên canh (nuôi công nghiệp), quảng canh cải tiến (bán công nghiệp) và nuôi xen canh (kết hợp trồng lúa, kết hợp trồng rừng). Trong điều kiện diễn biến của sự biến đổi khí hậu cận kề, nước biển dâng, thời tiết thất thường, xâm nhập mặn sâu, sông hồ cạn kiệt… ảnh hưởng trực tiếp đến nuôi tôm ĐBSCL. Đặc biệt là các tỉnh ven biển ĐBSCL có diện tích nuôi tôm lớn, nuôi quảng canh cải tiến quy mô rộng. Nuôi tôm quảng canh cải tiến rủi ro rất lớn, môi trường sinh thái biến đổi nhanh, thiếu tạo lập cây xanh, đất và nước dễ bị ô nhiễm. Mô hình nuôi quảng canh cải tiến ở các tỉnh ĐBSCL thường là từ ruộng lúa chuyển sang bao đê thành khuông, đặt cống bộng đầu mối để lấy nước ra vào, dậm thêm giống nuôi, dậm thêm thức ăn… Sau hai đến ba tháng, thả giống nuôi thì thu hoạch thương phẩm. Các vuông nuôi tôm quảng canh cải tiến từ ruộng lúa hay từ đất rừng chuyển sang không kết hợp cây con khác nên tạo một đồng trống đất và nước. Tôm rất dễ bị bệnh và chết hàng loạt do biến động môi trường…

Do đó càng mở rộng diện tích nuôi quảng canh cải tiến càng lớn thì mất cân bằng môi trường sinh thái và sẽ bị ảnh hưởng nặng nề của sự biến đổi khí hậu càng lớn. Người nuôi tôm theo mô hình quảng canh cải tiến thu nhập không ổn định, không bền vững và nguy cơ đói nghèo rất cao so với các mô hình nuôi tôm kết hợp.

Mô hình lúa + tôm bền vững và thích nghi với sự biến đổi khí hậu

Hiện nay có bảy tỉnh ở ĐBSCL nuôi tôm theo mô hình lúa + tôm như: Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bến Tre, Long An, Trà Vinh với diện tích khoảng 120.000 ha. Trong niên vụ 2009, các tỉnh có diện tích nuôi tôm xen canh trồng lúa năng suất tôm đạt thấp nhất 90 kg/ha, cao nhất 500 kg tôm/ha, năng suất lúa đạt thấp nhất 2,5 tấn/ha, cao nhất 6 tấn/ha. Lợi nhuận từ tôm từ 23 đến 27 triệu đồng/ha, lúa từ 3 đến 7 triệu đồng/ha. Phương thức canh tác lúa + tôm là dựa vào quy luật thời tiết hai mùa mưa – nắng. Ruộng lúa + tôm cũng cày và phơi đất từ tháng 2 đến tháng 3 hằng năm đến khi mưa bắt đầu (tháng 4 đến tháng 5 âm lịch) thì gieo sạ. Khi lúa khoảng 15 ngày đến một tháng tuổi thì thả tôm giống vào, chủ yếu là tôm sú. Sau ba tháng thu hoạch lúa xong thì thu hoạch tôm thương phẩm chính vụ. Tháng 10 đến tháng 12 âm lịch hằng năm, độ mặn các con sông tăng lên, bà con đắp đập đầu mối, ngăn nước mặn giữ nước ngọt trong ruộng lúa và tiếp tục thu hoạch tôm thương phẩm.

Như vậy, mô hình lúa + tôm đã được xác định là hiệu quả khá cao, chủ động ngăn mặn, giữ ngọt theo mùa. Là mô hình canh tác bền vững, chống ô nhiễm môi trường nước, đất ngày càng màu mỡ, môi trường sinh thái không biến động so với mô hình nuôi quảng canh cải tiến và thâm canh, cân bằng hệ sinh thái thủy động vật và thực vật trên ruộng nuôi. Các tỉnh đang nhân rộng mô hình này, dự kiến trong năm 2010, đưa diện tích tôm + lúa lên 200.000 ha, ước tính thu từ 18.000 đến 50.000 tấn tôm nguyên liệu sạch cho chế biến tôm xuất khẩu.

Rừng + tôm, nỗi lo còn đó

Trong khi mô hình lúa + tôm đã được xác định thì mô hình rừng + tôm lại còn nhiều nỗi lo khi biến đổi khí hậu cận kề, nước biển dâng cao, xâm nhập mặn ở ĐBSCL ngày càng phức tạp. Bởi nhiều nơi ven biển, rừng phòng hộ bị phá vỡ cân bằng sinh thái, diện tích nuôi lớn hơn diện tích rừng hiện hữu, môi trường bị ô nhiễm, rừng cạn kiệt, nước biển dâng cao không có hệ thống rừng ngập mặn làm rào chắn như vốn có của nó…

Cụ thể như tỉnh Cà Mau, diện tích đất rừng đưa vào nuôi tôm lên đến hàng chục nghìn ha, trong khi diện tích rừng phòng hộ chỉ còn khoảng 16.000 ha – 24.000 ha. Mô hình rừng + tôm theo các nhà khoa học, nếu phát triển mạnh thì các vùng ven biển đều mất cân bằng.

Để đối phó biến đổi khí hậu và nước biển dâng cao, các tỉnh ven biển ĐBSCL cần nhanh chóng quy hoạch mô hình nuôi tôm + trồng rừng theo mục tiêu bền vững như mô hình lúa + tôm, giảm diện tích nuôi tôm quảng canh. Đặc biệt, nhanh chóng trồng lại rừng ngập mặn, mở rộng diện tích bằng cách trồng thêm vùng lõi ngập mặn của khu sinh quyển Mũi Cà Mau, phục hồi và trồng thêm rừng phòng hộ ven biển ĐBSCL, tạo thành thảm rừng ngập mặn chắn sóng, gió, chống triều cường và khôi phục hệ sinh thái rừng.
Theo Nhandan