Thứ hai,  21/06/2021

Kỳ diệu xứ sở của bạch mã

LSO-Những dải núi thấp chạy liền kề tạo cho Hữu Kiên một vùng thảo nguyên rộng lớn - Thảo nguyên giữa vùng sơn cước. Sớm xuân, mưa giăng mờ trên triền núi, sau kỳ ngủ đông, vạn vật như được hồi sinh, hoa cỏ bung sắc màu rực rỡ. Bỗng đâu trong không gian rộng lớn ấy vang những tiếng hí, không xa, cũng chẳng gần và cũng đột ngột như thế, cả đàn bạch mã chợt hiện, tung vó, xé mù trong hơi xuân. Một cảnh tượng kỳ vĩ xuất hiện trên vùng rẻo cao của mảnh đất Chi Lăng. Chẳng phải tôi là khách đường xa, thấy lạ mà khen hay, anh bạn tôi, người bản xứ, quen cảnh mà vẫn tần ngần, vẫn bỡ ngỡ. Người ta thường nói, cảnh đẹp tựa chốn bồng lai, bồng lai ở đâu thì tôi không rõ, nhưng nếu có thì chốn ấy chắc lẽ cũng từa tựa như ở đây mà thôi. Những người già trong làng cũng chẳng biết ngựa bạch có ở Hữu Kiên tự bao giờ, người ta chỉ biết chăn nuôi ngựa đã có truyền thống lâu đời trên mảnh đất này, nhưng mãi đến khoảng...

LSO-Những dải núi thấp chạy liền kề tạo cho Hữu Kiên một vùng thảo nguyên rộng lớn – Thảo nguyên giữa vùng sơn cước. Sớm xuân, mưa giăng mờ trên triền núi, sau kỳ ngủ đông, vạn vật như được hồi sinh, hoa cỏ bung sắc màu rực rỡ. Bỗng đâu trong không gian rộng lớn ấy vang những tiếng hí, không xa, cũng chẳng gần và cũng đột ngột như thế, cả đàn bạch mã chợt hiện, tung vó, xé mù trong hơi xuân. Một cảnh tượng kỳ vĩ xuất hiện trên vùng rẻo cao của mảnh đất Chi Lăng.
Chẳng phải tôi là khách đường xa, thấy lạ mà khen hay, anh bạn tôi, người bản xứ, quen cảnh mà vẫn tần ngần, vẫn bỡ ngỡ. Người ta thường nói, cảnh đẹp tựa chốn bồng lai, bồng lai ở đâu thì tôi không rõ, nhưng nếu có thì chốn ấy chắc lẽ cũng từa tựa như ở đây mà thôi. Những người già trong làng cũng chẳng biết ngựa bạch có ở Hữu Kiên tự bao giờ, người ta chỉ biết chăn nuôi ngựa đã có truyền thống lâu đời trên mảnh đất này, nhưng mãi đến khoảng những năm 60 của thế kỷ trước, cả xã chỉ có vài chú bạch mã. Ấy thế mà sau vài chục năm, đàn ngựa bạch của cả xã đã lên tới xấp xỉ 300 con, là một trong những vùng nuôi ngựa bạch lớn nhất nhì trong cả nước.
Những người nuôi ngựa bạch lâu năm ở Hữu Kiên nhận xét: Loài này trông dũng mãnh là thế, nhưng lại hiền khô, thậm chí còn có phần nhút nhát. Ngựa có màu trắng thì tôi cũng đã từng thấy ở nhiều nơi của Lạng Sơn, nhưng ấy chỉ là ngựa trắng thông thường, để được gọi là bạch mã phải hội đủ nhiều yếu tố, cũng chẳng cần phải sành sỏi lắm để nhận biết sự khác biệt này. Ngựa bạch thật sự, mắt trắng như mây, con ngươi màu đồng lửa, mũi hồng, có móng sừng ở bốn vó dũng mãnh khác thường và có một nét đặc trưng rất lạ là trong đêm tối mắt ngựa bạch bắt ánh đèn, rừng rực như than hồng.
Dân gian có câu, nhất cao hổ cốt, nhì cao ngựa bạch, ngoài ra nhiều bộ phận của ngựa bạch cũng được dùng để chế ra các vị thuốc quý chữa bệnh, vì thế mà giá của chúng cũng rất cao. Nói đến nghề nuôi ngựa, anh Nguyễn Văn Bờ, thôn Mạ A là một trong những người nổi tiếng, không phải là người có nhiều ngựa bạch nhất xã, nhưng cách đây gần chục năm anh là người bán con ngựa bạch với giá 8,5 triệu đồng, cao nhất lúc bấy giờ. Cũng từ giá trị của đàn bạch mã gia đình anh không những thoát nghèo mà còn xây nhà khang trang và nuôi 2 đứa con đi học, 1 đứa học cao đẳng, 1 đại học, đây là “sự kiện lớn” ở mảnh đất vùng III này. Không chỉ thông thuộc tính cách của ngựa bạch, anh Bờ còn có những bí quyết lai tạo ra ngựa bạch: Bố, mẹ bạch, sinh con bạch là lẽ tự nhiên, vậy mà dân Hữu Kiên chúng tôi có bí quyết cho ngựa thường sinh ra ngựa bạch – Anh Bờ hào hứng kể. Đã gọi là bí quyết thì lẽ dĩ nhiên phải trải qua nhiều bước công phu và tỉ mẩn, tôi ngồi ghi sơ lược mà cũng đã kín vài trang giấy. Thực ra cái bí quyết ấy cũng từ cái khó mà ra. Chuyện là ngựa có tập tính sinh sản rất riêng, những con cùng huyết thống không bao giờ giao phối. Trong khi đó ngựa bạch đực thì cả xã chỉ có vài con trưởng thành trên cả trăm con cái, “mất cân bằng giới tính”, ấy thế là nguồn giống bị thiếu. Nhiều người dù đã “xỉa” ra cả vài trăm ngàn đồng mà còn phải năn nỉ mãi may ra mới được chủ ngựa đực cho phép lấy giống. Ngựa cái sinh sản trung bình 3 năm 2 lứa. Ngựa bạch con hiện thời có giá khoảng trên chục triệu đồng, nhưng chẳng mấy khi người ta bán, bởi ngựa trưởng thành giờ có giá cao hơn nhiều, từ 40-50 triệu đồng/con.
Bởi có giá cao như vậy, nên trong những năm trở lại đây, ngựa bạch trở thành vật nuôi xoá đói, giảm nghèo của người dân Hữu Kiên. Đàn ngựa bạch đông nhất ở Hữu Kiên là 8 con của ông Nguyễn Văn Mong, thôn Mạ A, được định giá khoảng 400 triệu đồng. Còn có khoảng dăm ba con, ở Hữu Kiên có cả vài chục hộ – Ông Nông Quảng Đảm, Chủ tịch UBND xã vui vẻ cho biết. Những đàn ấy, chỉ cần chủ hộ đánh tiếng là thương lái đến ngay. Cũng nhờ thế, tuy là xã vùng III, nhưng ở Hữu Kiên đã bắt đầu xuất hiện nhiều ngôi nhà to, đẹp, có người từ tiền bán ngựa đầu tư mua hẳn máy xúc, máy ủi để làm ăn.
Ngựa bạch

Bạch mã là loài rất có tình cảm và trung thành. Bện hơi chủ, chỉ cần nhìn thấy từ xa, hay thoảng thấy mùi quen thuộc trong gió là chúng đã hí vang, cất vó phi tới, vẫy đuôi, rũ bờm, quấn quýt bên chủ. Chính vì vậy mà chủ ngựa không bao giờ tự tay thịt ngựa, lúc bán cũng nhờ người khác đến dắt hộ. Vòng quanh tìm hiểu những câu chuyện về bạch mã, khi tôi trở lại “thảo nguyên” của rẻo cao, trời đã xẩm tối. Mưa vẫn giăng giăng mù lối, không sải vó như lúc ban mai, no cỏ cả đàn ngựa khoan thai xuống núi. Khi thì hùng dũng, khí thế, lúc lại chậm rãi, thanh bình, cứ thế xứ sở của bạch mã huyền diệu, đẹp đến ngây người.

Lê Minh