Thứ năm,  02/12/2021

Nhà sàn truyền thống: Nơi giữ hồn dân tộc

LSO-Trong cuộc sống, sinh hoạt của đồng bào các dân tộc thiểu số Lạng Sơn, ngôi nhà sàn có một vị trí quan trọng, không chỉ là nơi che chở nắng mưa, mà còn lưu giữ trong mình những giá trị văn hóa, tinh thần. Dù giờ đây, những làng bản của người Tày, người Nùng đã có nhiều ngôi nhà ngói, nhà cao tầng mọc lên san sát nhưng, giữa bao sự đổi thay ấy, vẫn không khó để tìm được những nếp nhà sàn truyền thống.Nằm gọn trong một thung lũng ở thôn Lùng Thúm, xã Tràng Phái, huyện Văn Quan là những ngôi nhà sàn xinh xắn quây quần, dựa lưng vào sườn núi. Người dân nơi đây, không ai biết nhà sàn có từ bao giờ, chỉ biết là khi sinh ra, họ đã thấy nó tồn tại và lớn lên họ biết lấy gỗ làm nhà. Từ thế hệ này truyền sang thế hệ khác, những ngôi nhà sàn giản dị, mộc mạc đã trở thành nét đặc trưng cho đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng. Trong 20 ngôi nhà sàn quần tụ dưới thung lũng, có một nhà sàn cổ...

LSO-Trong cuộc sống, sinh hoạt của đồng bào các dân tộc thiểu số Lạng Sơn, ngôi nhà sàn có một vị trí quan trọng, không chỉ là nơi che chở nắng mưa, mà còn lưu giữ trong mình những giá trị văn hóa, tinh thần. Dù giờ đây, những làng bản của người Tày, người Nùng đã có nhiều ngôi nhà ngói, nhà cao tầng mọc lên san sát nhưng, giữa bao sự đổi thay ấy, vẫn không khó để tìm được những nếp nhà sàn truyền thống.
Nằm gọn trong một thung lũng ở thôn Lùng Thúm, xã Tràng Phái, huyện Văn Quan là những ngôi nhà sàn xinh xắn quây quần, dựa lưng vào sườn núi. Người dân nơi đây, không ai biết nhà sàn có từ bao giờ, chỉ biết là khi sinh ra, họ đã thấy nó tồn tại và lớn lên họ biết lấy gỗ làm nhà. Từ thế hệ này truyền sang thế hệ khác, những ngôi nhà sàn giản dị, mộc mạc đã trở thành nét đặc trưng cho đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng. Trong 20 ngôi nhà sàn quần tụ dưới thung lũng, có một nhà sàn cổ đã tồn tại gần 100 năm của gia đình ông Triệu Văn Kim. Ngôi nhà được dựng vào khoảng cuối những năm 20 của thế kỷ trước và đến ông đã là thế hệ thứ tư sinh sống trong ngôi nhà này. Trải qua bao mưa nắng, cùng bom đạn chiến tranh, dù đã bạc màu, song ngôi nhà của gia đình ông Kim vẫn giữ được nguyên vẹn đặc trưng nhà sàn truyền thống của đồng bào nơi đây: khung nhà làm bằng gỗ quý, sàn lát ván, mái nhà lợp ngói âm dương, phía trước nhà là sàn gỗ vừa làm nơi phơi thóc, lúa, ngô, khoai, vừa là nơi gia đình quần tụ hóng mát, thưởng trăng và là chỗ cho trẻ con vui đùa.
Nhà sàn – một nét đẹp văn hóa của đồng bào Tày, Nùng Lạng Sơn
Theo các cụ cao tuổi ở Lùng Thúm, nhà sàn của đồng bào Tày, Nùng Văn Quan phần lớn là nhà hai mái, sàn lát ván. Việc dựng ngôi nhà sàn cần rất nhiều công phu. Để chuần bị đủ nguyên liệu: cột, ván, sàn, ngói,… người ta phải vào tận rừng sâu, núi cao để kiếm tìm loại gỗ tốt lâu năm, thời gian lo nguyên liệu có thể vài ba tháng nhưng cũng khi tới cả vài năm. Nhà sàn cổ có hai loại: Loại 42 cột, 6 gian và 36 cột, 5 gian. Và mỗi gian đều có chức năng riêng: gian giữa dùng làm bàn thờ, để cầu nguyện ông bà tổ tiên phù hộ cho gia đình an lành, ấm no và hạnh phúc. Còn các gian phụ được dùng để sinh hoạt, phơi thóc lúa, quần áo…Gầm sàn là nơi để dụng cụ sản xuất như cuốc xẻng, nhốt gia súc, gia cầm (nhưng nay hầu như đã bỏ hẳn). Trong ngôi nhà sàn, từ cách bố trí không gian thờ cúng tổ tiên, nơi tiếp khách, bếp núc cho tới buồng ngủ của mỗi thành viên trong gia đình đều thể hiện rõ phong tục, tập quán, nền nếp của đồng bào Tày, Nùng.
Không chỉ ở Văn Quan, trong những bản, làng của đồng bào dân tộc huyện Bắc Sơn, Bình Gia, Văn Lãng, Tràng Định dưới các lũng sâu hay bên sườn núi, giờ đây người ta vẫn bắt gặp hình ảnh những ngôi nhà sàn truyền thống, bền bỉ, vững chãi trong nắng mưa. Gia đình ông Dương Văn Doanh, thôn Đông Đằng 1, Xã Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn hiện đang sống trong ngôi nhà sàn với kiến trúc đặc trưng của nhà sàn cổ Bắc Sơn: nhà bốn mái, dựng bằng gỗ tứ thiết (nghiến, lý, đinh, lim) cột kê trên đá tảng, lắp ráp bằng mộng kép, sàn lát ván tre, xung quanh ghép ván gỗ, mái lợp ngói máng đều đặn, nhấp nhô như những làn sóng, tạo dáng vẻ mềm mại. Ông Doanh cho biết ngôi nhà này do ông cha truyền lại, vì thế với ông, nó như “hồn vía của tổ tiên”. Dù đã trải qua hàng chục năm, song ngôi nhà sàn của ông Doanh vẫn rất vững chắc và cùng với những ngôi nhà sàn khác trong bản tạo nên một quần thể kiến trúc độc đáo. Mỗi khi có khách từ xa đến chơi, ông Doanh đều vui vẻ làm một “hướng dẫn viên” để giới thiệu với họ về ngôi nhà sàn cũng như những nét văn hóa truyền thống của bà con nơi đây. Theo anh Dương Văn Đôn, Bí thư Đảng ủy xã Bắc Sơn, nhà sàn có một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Tày, Nùng bởi nó chứa đựng cái hồn dân tộc. Từ đời này truyền sang đời khác, ngôi nhà sàn gắn bó với bao thế hệ từ lúc được sinh ra, lớn lên cho đến khi từ biệt cuộc sống để về với tổ tiên. Cho nên, dù cuộc sống giờ đây đã khá hơn, nhân dân có điều kiện xây nhà mới, song nhiều gia đình vẫn giữ lại những nếp nhà sàn như để giữ lại một nét đẹp văn hóa truyền cho thế hệ sau.

Đến xứ Lạng những ngày xuân, ghé thăm những bản, làng của đồng bào dân tộc, không ít du khách phải ngỡ ngàng khi ngắm nhìn những ngôi nhà sàn thấp thoáng dưới thung lũng mờ sương hay bên những dải ruộng xanh mướt. Cùng với những làn điệu then, sli, lượn, cùng với những lễ hội, những món ăn đậm đà bản sắc dân tộc,… hình ảnh ngôi nhà sàn xinh xắn góp phần làm nên vẻ đẹp nên thơ cho mảnh đất Xứ Lạng để say lòng bao du khách gần xa.

Bảo Vy