Thứ ba,  30/11/2021

Những tấm bia bốn mặt còn lại ở Lạng Sơn

LSO-Lạng Sơn có rất nhiều di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh, tại đây cũng lắng đọng nhiều nét văn hóa cổ thông qua các bản chữ viết Hán – Nôm để lại trên bia đá đó là văn bia. Văn bia được chạm khắc bài ký, bài minh hoặc bài văn, trong đó chứa đựng tư liệu, sử liệu lịch sử trong hoàn cảnh đó, đồng thời văn bia thể khối được chạm khắc trang trí công phu là một tác phẩm tạo hình đẹp và hoàn chỉnh.Bia đá 4 mặt Đền Tả PhủBia đá trong dân gian thường có hai loại: Loại thứ nhất có hình vuông (trụ) gọi là “bi” tức “bia”; loại thứ hai hình bán viên (dẹt) hay còn là “kê”. Văn bia ở Lạng Sơn cũng giống như hầu hết những văn bia khác trong cả nước, đó là những áng văn thơ, những bài viết, bài ký,… được chạm khắc trên đá, có thể chia thành hai loại: bia thể khối và bia ma nhai. Gọi là bia ma nhai bởi vì bia được tạo tác nên trên vách đá bằng cách mài nhẵn vào vách đá, sau đó...

LSO-Lạng Sơn có rất nhiều di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh, tại đây cũng lắng đọng nhiều nét văn hóa cổ thông qua các bản chữ viết Hán – Nôm để lại trên bia đá đó là văn bia. Văn bia được chạm khắc bài ký, bài minh hoặc bài văn, trong đó chứa đựng tư liệu, sử liệu lịch sử trong hoàn cảnh đó, đồng thời văn bia thể khối được chạm khắc trang trí công phu là một tác phẩm tạo hình đẹp và hoàn chỉnh.

Bia đá 4 mặt Đền Tả Phủ
Bia đá trong dân gian thường có hai loại: Loại thứ nhất có hình vuông (trụ) gọi là “bi” tức “bia”; loại thứ hai hình bán viên (dẹt) hay còn là “kê”. Văn bia ở Lạng Sơn cũng giống như hầu hết những văn bia khác trong cả nước, đó là những áng văn thơ, những bài viết, bài ký,… được chạm khắc trên đá, có thể chia thành hai loại: bia thể khối và bia ma nhai. Gọi là bia ma nhai bởi vì bia được tạo tác nên trên vách đá bằng cách mài nhẵn vào vách đá, sau đó khắc chữ lên đó… tạo thành bia. Loại bia này trang trí không cầu kỳ và hầu như không có hoa văn trang trí (chỉ có khung bo hoặc để trơn). Bia còn lại là bia thể khối, hay bia hình lăng trụ 4 mặt. Mỗi tấm bia đều được cấu thành 3 bộ phận: bộ phận thứ nhất là phần đầu (tức trán bia), bộ phận thứ hai là thân (thân bia), bộ phận thứ ba là bệ bia (chân bia).
Đến nay những tấm bia hình tròn, trụ (4 mặt) còn lại ở Lạng Sơn là rất ít, song qua nghiên cứu tư liệu, tài liệu lịch sử và khảo sát tại các điểm di tích trên địa bàn tỉnh thì thấy chỉ còn 3 tấm bia. Tấm thứ nhất tại di tích đền Tả Phủ – phố Thân Công Tài, phường Hoàng Văn Thụ, thành phố Lạng Sơn, tấm thứ hai tại khu chợ Giếng Vuông, phường Hoàng Văn Thụ, thành phố Lạng Sơn, tấm bia thứ ba tại khu vực Cầu Đá, thôn Khòn Đon xã Xuân Mai, huyện Văn Quan. Qua nghiên cứu các chữ viết Hán – Nôm trên bia thì được biết, tấm bia thứ nhất của đền Tả Phủ là tấm bia ghi tạc công đức của Thân Công Tài (tức Thân Đức Tài) người xã Như Thiết huyện Yên Dũng, phủ Lạng Giang là người đã góp công, góp của xây dựng đền Tả Phủ và cũng là người sáng lập ra chợ Kỳ Lừa. Tấm bia thứ 2 chỉ còn lại một mặt là khá nguyên vẹn, nội dung nói về việc xây dựng cầu đá Kỳ Lừa do tiến sĩ Đinh Phụng Ích (đốc trấn Lạng Sơn lúc bấy giờ) vừa là người đứng ra hưng công xây dựng cầu, vừa là người cho tạc bia công đức. Tấm bia thứ ba là bia 4 mặt, nhưng chỉ có một mặt có chữ. Bài ký trên bia nói về viên quan người địa phương họ Hà (Hà Quốc Tán), người đứng ra hưng công xây dựng Cầu Đá, nói về sự thuận lợi từ khi có cây cầu qua lại nơi này. Do là bia công đức, nên trong bài ký của bia nói về sự đóng góp tiền bạc xây dựng cầu của rất nhiều người ở địa phương.
Đến nay, 3 tấm bia bốn mặt nêu trên tuy ở 3 vị trí cách xa nhau như vẫn được nhân dân và chính quyền địa phương quản lý và bảo vệ. Bia đền Tả Phủ phố chợ Kỳ Lừa và bia Cầu Đá Xuân Mai (cầu đá Dã Nham) đã được chính quyền địa phương cùng nhân dân làm nhà bia che chắn cẩn thận, tránh được sự hủy hoại của thiên nhiên môi trường. Tuy nhiên, bia Cầu Đá Kỳ Lừa mặc dù đã được đưa vào vị trí tốt, nhưng chưa có nhà bia che đỡ, do vậy bia có thể bị thiên nhiên hủy loại, xuống cấp. Có thể nói, 3 tấm bia 4 mặt quý còn lại ở Lạng Sơn được coi như là minh chứng lịch sử về sự phát triển kinh tế – thương mại và giao thông ở thế kỷ XVI, XVII, và XVIII rất phát triển. Đó chính là những di sản văn hóa vật thể quý hiếm còn lại ở Lạng Sơn. Những tấm bia này đã được nghiên cứu và nằm trong danh mục hệ thống bia quý, cần được gìn giữ, bảo vệ và bảo tồn lâu dài.
Xuân Tiến - Hồng Cương