Chủ nhật,  09/05/2021

Người lưu giữ những làn điệu dân ca

LSO-Chiều chớm đông, tiết trời se lạnh, khi đến làng văn hóa du lịch cộng đồng ở xã Quỳnh Sơn, huyện Bắc Sơn, chúng tôi được biết ở thôn Thâm Pát có ông Dương Công Lạc, 76 tuổi là người nhiều năm say mê, tâm huyết sưu tầm, lưu giữ những lời hát ví nhầu, ví nhài bay bổng, tình tứ, những bài lượn mượt mà, say đắm và biết bao làn điệu hát then đậm đà bản sắc dân tộc Tày ở vùng quê cách mạng Bắc Sơn.Khi đến nhà ông, tôi đang mải mê nhìn ngắm ngôi nhà sàn cổ kính, trầm mặc thì ông cũng vừa đi đâu đó về đến nơi. Ông hồ hởi chào: Ấy dà, khách xa à, ở đâu đến thế? Lên nhà chơi uống nước lá mát đi. Lời hỏi thăm chân tình, ấm áp của ông làm tôi quên đi cảm giác ngại ngần. Trước sự cởi mở của ông, tôi mạnh dạn hỏi: cháu nghe các cụ trong xã nói, ông không những biết hát nhiều làn điệu dân ca của dân tộc Tày, mà còn tập hợp các cụ cao niên, đam mê, tâm huyết sinh họat trong đội...

LSO-Chiều chớm đông, tiết trời se lạnh, khi đến làng văn hóa du lịch cộng đồng ở xã Quỳnh Sơn, huyện Bắc Sơn, chúng tôi được biết ở thôn Thâm Pát có ông Dương Công Lạc, 76 tuổi là người nhiều năm say mê, tâm huyết sưu tầm, lưu giữ những lời hát ví nhầu, ví nhài bay bổng, tình tứ, những bài lượn mượt mà, say đắm và biết bao làn điệu hát then đậm đà bản sắc dân tộc Tày ở vùng quê cách mạng Bắc Sơn.
Khi đến nhà ông, tôi đang mải mê nhìn ngắm ngôi nhà sàn cổ kính, trầm mặc thì ông cũng vừa đi đâu đó về đến nơi. Ông hồ hởi chào: Ấy dà, khách xa à, ở đâu đến thế? Lên nhà chơi uống nước lá mát đi. Lời hỏi thăm chân tình, ấm áp của ông làm tôi quên đi cảm giác ngại ngần. Trước sự cởi mở của ông, tôi mạnh dạn hỏi: cháu nghe các cụ trong xã nói, ông không những biết hát nhiều làn điệu dân ca của dân tộc Tày, mà còn tập hợp các cụ cao niên, đam mê, tâm huyết sinh họat trong đội văn nghệ các cụ cao tuổi của xã phải không ạ?. Ông nheo nheo đôi mắt nhìn tôi, rồi nhẩn nha nói: là một người từ thuở nhỏ đã được đắm mình trong những lời ru, hát lượn, hát then… mang đậm nét văn hóa vùng cao của dân tộc mình, tôi thật sự đau lòng khi thấy bây giờ, trong đời sống của cộng đồng dân tộc thiếu vắng những lời ca, điệu múa rất dân dã mà quen thuộc. Sau một phút ngưng lời, ông đưa đôi mắt nhìn lên trên núi, thở dài bảo: đấy, cháu cứ đi vào một số bản quanh Bắc Sơn mà xem, nhiều gia đình sống trong những ngôi nhà sàn của tổ tiên để lại, nhưng ngày cũng như đêm, các bà mẹ ru con bằng lời hát của người Kinh, nam nữ thanh niên thì nghe nhạc rock, nhảy híp hốp, ngay cả nói chuyện với nhau cũng không muốn nói tiếng mẹ đẻ… Vì thế nên vốn văn hóa, văn nghệ dân gian dân tộc ngày càng bị mai một đi làm những người già như ông thấy đau cái lòng nhiều đấy.
Ông Dương Công Lạc (người ngồi ở giữa) khuyên nhủ thế hệ trẻ lưu giữ các làn điệu dân ca
Cũng như những trăn trở suy nghĩ, cùng với niềm đam mê, tâm huyết mà nhiều năm nay ông đã sưu tầm, lưu giữ những lời hát, điệu ví của dân tộc, rồi trân trọng gìn giữ như báu vật. Ông tâm sự rằng hát ví, then, lượn, quan làng là những lối hát dân gian bắt nguồn từ cuộc sống lao động sản xuất, từ phong tục tập quán phong phú của người dân vùng cao, có từ xa xưa rồi, được lưu truyền từ đời này qua đời khác. Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa không thể thiếu được trong những ngày vui đám cưới, ngày xuân, xuống chợ…hát giao duyên và những lời hát then mang đậm tính tâm linh của các dòng họ. Trải qua biết bao thăng trầm, biến cố của lịch sử dân tộc, ngày nay những lời hát dân gian dân tộc Tày ở Bắc Sơn đã bị mai một đi, gần như sắp trở thành xa lạ đối với lớp người trẻ tuổi. Một số người may mắn có vốn quí nghệ thuật dân gian thì đã ở tuổi xưa nay hiếm. Bây giờ muốn tìm tòi, sưu tầm để lưu giữ lại những làn điệu gặp nhiều khó khăn, bởi các cụ người còn, người mất, người mai danh, ẩn tích vì tuổi cao, sức yếu không đủ sức để hát lại những làn điệu một thời trẻ xa xưa nữa. Tuy nhiên, là một người đam mê, tâm huyết với nền nghệ thuật truyền thống của dân tộc Tày ở Bắc Sơn, mặc dù tuổi cao sức yếu nhưng ông đã dày công sưu tầm các làn điệu. Chính ông, trên cương vị một người đảng viên, Chủ tịch Hội người cao tuổi của xã Quỳnh Sơn, đã tham mưu với Đảng ủy, chính quyền xã cùng với các nghệ nhân như ông Dương Công Giáo, bà Hoàng Thị Vuông thành lập Đội văn nghệ các cụ cao tuổi. Hàng tháng, vào một ngày nhất định, các cụ tập trung ôn luyện, hát cho nhau nghe những làn điệu dân ca hát ví, hát lượn, then, phong slư. Đặc biệt, trong hội diễn liên hoan tiếng hát dân ca huyện Bắc Sơn năm 2010 vừa qua, Đội văn nghệ các cụ cao tuổi của xã đã đạt giải nhất và được đi tỉnh biểu diễn. Và như là để minh chứng cho sự tâm huyết của mình, ông mang quyển sách đóng bìa màu hồng ra, trong đó có 132 bài hát ví, then, lượn, quan làng của đồng bào dân tộc Tày Bắc Sơn do ông sưu tầm, biên soạn và có cả tác phẩm của ông sáng tác theo lời then mới. Trong quyển sách của ông, có nhiều bài hát song ngữ Tày – Việt, có cả những bài hát thuần tiếng Tày hay tiếng Việt quí hiếm như: Bắc Sơn quê nọong , cùng căn pây hội (then), Hắt kin đẩy giàu mì (lượn), pây hội lồng tồng (ví nam, nữ đối đáp)… Khi tôi có ao ước được nghe ông hát một bài, ông mỉm cười nói: cháu đừng có cười ta đấy, hát chay không có tính tẩu thì cũng không hay đâu, ta sẽ hát tặng cháu một đoạn bài Bắc Sơn quê nọong. Nói xong, ông cất tiếng hát trầm ấm mà mênh mang”… Thín tày lồng tín kéo Tam Canh, là mà thẳng Bắc Sơn quê nọong, ăn gằm đây mì tiếng đã háng, vằn khuẩy nghĩ mọi cần nhằng chắc…” (dịch nghĩa là: lên đường xuống chân đèo Tam Canh, là về đến Bắc Sơn quê em, nơi đây lời hát có tiếng từ xưa, ngày khởi nghĩa mọi người còn nhớ).

Ông mê mải hát từ bài này, sang bài khác, cho đến khi sương chiều từ từ bao phủ khắp bản gần, núi xa, những cơn gió mang theo cái lạnh tràn vào ngôi nhà sàn cổ kính, tôi mới tạm chia tay ông, trong lòng tràn ngập niềm cảm phục về một người đam mê, tâm huyết bỏng cháy những làn điệu “mang hồn dân tộc”.

Mai Văn Hoa